Strona poświęcona Ziemi Łukowskiej

Epidemia cholery w powiecie łukowskim w 1831 roku

Mężczyzna zabezpieczony przed cholerą. Rysunek z 1832 roku. wellcomecollection.org

 

 

 

W XIX wieku epidemie cholery kilkukrotnie przetaczały się przez Europę. Nie ominęły też Królestwa Polskiego, zbierając swoje żniwo także w powiecie łukowskim.
W 1831 roku epidemia przywędrowała na te tereny wraz z wojskiem rosyjskim.
Kolejne epidemie wystąpiły w latach 1848, 1854-55, 1873, 1892 i 1894.

 

 

 

 

 

Przyczyny cholery

Czynnik chorobotwórczy cholery odkrył dopiero w 1883 roku Robert Koch. Wcześniej, na podstawie obserwacji wysuwano różne prawdopodobne przyczyny zachorowań.
W 1830 roku, kiedy cholera szerzyła się już w Imperium Rosyjskim, uznawano, że „pierwiastek chorobowy” jest natury lotnej, twierdzono, że nie przenosi się ona przez ubrania i rzeczy. Zauważono, że nie każdy, kto ma kontakt z chorym ulegał zakażeniu. Jak podawało wydawnictwo Wiadomość o cholerze podana przez Radę Ogólną Lekarską Król. Polskiego:
„Postrzeżenia zdają się stwierdzać, że osoby słabej konstytucyi, ztąd też ko­biety są do niej bardziej skłonne, równie i ludzie osłabieni przez wpływy umysłowe, szczególniej bojaźń; dla tego też zwykle ci najpierwej się zarażają, którzy choroby tej najbardziej się lękają (…) zarażenie w cholerze często właściwym sobie sposobem odbywa się” [1]
Uważano też, że przyczyną zarazy jest „pewny stan zapalny błony wewnętrznej żołądka i kiszek ze szczególną drażliwością układu nerwowego” [2]

Objawy

Choroba często przebiegała w sposób gwałtowny a jej objawy w 1830 roku opisywano jako „pewien rodzaj niespokojności wewnętrznej, której towarzyszą niekiedy dreszcze wzdłuż kolumny pacierzowej rozciągające się”. Parę godzin później występowała biegunka o konsystencji i wyglądzie białka jaja lub rozrobionego krochmalu. Chorzy odczuwali też łamanie w nogach, osłabienie całego ciała, „niemiłe około pępka uczucie”. Jeśli na tym etapie choroby nie rozpoczęto leczenia, do biegunki dołączały womity. Ręce i nogi stawały się zimne, twarz przybierała szary kolor, puls słabł. Twarz zmieniała się, oczy zapadały się głęboko.
Śmierć mogła nastąpić po kilku/kilkunastu godzinach lub po kilku dniach.
Mimo iż nie znano przyczyny choroby starano się jej zapobiegać.
Zalecano utrzymanie jak największej czystości w domu, częste pranie odzieży i utrzymywanie higieny, spożywanie pokarmów dobrej jakości, nie wystawianie się na zazębienie.

Leczenie
Ponieważ w latach 30-tych XIX wieku nie znano dokładnej przyczyny choroby, nie potrafiono jej też we właściwy sposób leczyć.
Uważano, że główną metodą walki z cholerą powinien być upust krwi, a jej ilość powinna być uzależniona od stanu chorego. Jeśli był on zbyt słaby, lub jeśli chorowało dziecko należało przystawić „pijawki pod łyżeczką” w okolicy nadbrzusza.W tym samym czasie dla uśmierzenia wymiotów należało podać opium, lub jego wodny roztwór. Innym sposobem było rozrobienie wody z mąką owsianą na masę chlebową, wypieczenie z niej bułek a następnie rozrobienie ich kawałków z wodą i podawanie do picia. [2]

Zapobieganie
Na podstawie obserwacji rozprzestrzeniania się cholery stosowano środki zapobiegawcze, jednak nie zawsze były one skuteczne.
Należało izolować chorych, w miarę możliwości powinni oni być przenoszeni do szpitali. Trzeba było unikać ścisku i wilgoci w domach. Lekarze zalecali spożywanie pożywnych pokarmów „wszelkiego zbytku w jedzeniu a najszczególniej w piciu unikając (…) piwo kwaskowate, kwas niewystały, mussujący, mleko kwaśne, frukta niedojrzałe do szkodliwych należą, przeciwnie mierne użycie wina lub wódki za dobre uważa się (…)”
Zalecano też okadzanie domów solnikiem wapna.[2]

Cholera w Królestwie Polskim i w powiecie łukowskim
Metody zapobiegania chorobie nie były skuteczne, cholera szybko rozprzestrzeniała się, a z wojskiem carskim dotarła do Królestwa Polskiego i powiatu łukowskiego. Pierwszy raz pojawiła się w wojsku polskim podczas bitwy pod Iganiami (10.04.1831) i stamtąd zaczęła się przenosić na odleglejsze tereny.
„Około pierwszej połowy Kwietnia 1831r. odebrano wiadomość w Warszawie, że w Wojsku Polskiem obozującem we wschodniej części kraju pod Siedlcami, zjawiła się cholera. Wysłani dwaj Lekarze z Warszawy dla przekonania się o rzeczywistościtej prawdy, przywieźli zaspokajające wiadomości, powiadamiając: że okazała się wprawdzie pomiędzy Wojskowymi choroba do cholery podobna, ale ta jest sporadyczną tylko, taka właśnie, jaka często bywała zwykła na wiosnę i na czas letnich upałów” [3] Zaczęto wtedy zwozić chorych do Warszawy, gdzie lokowano ich w opuszczonych domach na Pradze. Stamtąd cholera rozprzestrzeniała się w dalsze rejony.
Jak pokazuje Karte zur Bezeichnund des Ganges der Cholera im Königreich Polen [4] zaraza dotarła do powiatu łukowskiego bezpośrednio z oddalonych o kilkadziesiąt kilometrów Igani.

Niemiecka mapa ukazująca rozprzestrzenianie się cholery w Królestwie Polskim1831 Wellcome Library, London. [4]

Fragment mapy ukazującej rozprzestrzenianie się cholery w Królestwie polskim1831. Wellcome Library, London. [4]

Trudno dziś dokładnie oszacować ilość ofiar epidemii na terenie powiatu łukowskiego
Analizując księgi metrykalne parafii [5] z tego terenu zauważyć można  zdecydowany wzrost ilości zgonów w 1831 roku w większości z nich. W parafii rzymsko-katolickiej  w Łukowie zmarły 584 osoby (rok wcześniej 343), w parafii Stoczek 244 osoby (rok wcześniej 165). Łączna ilość zgonów w Łukowie (w parafii rzymsko-katolickiej i w okręgu bóżniczym, na który składały się też inne miejscowości) w roku epidemii wyniosła 690, a łączna ilość zgonów w powiecie (bez parafii  Łuków) wyniosła 1430 (rok wcześniej odpowiednio 413 i 1139) Oczywiście nie wszystkie te osoby zmarły z powodu zarazy, jednak w większości parafii da się zauważyć  większą umieralność.

Księża prowadzący Akta Stanu Cywilnego nie mieli obowiązku w akcie zgonu wpisywania przyczyny śmierci. W kilku przypadkach można się domyślić, że powodem śmierci była choroba zakaźna (zmarli krótko po sobie członkowie rodziny, czy mieszkańcy jednej wsi). Jednak tylko w dwóch parafiach duszpasterze zaznaczali, że powodem zgonu była cholera.

Zmarli na cholerę w parafii Tuchowicz w 1831 roku [6]  
Nr Miejsce zgonu Data zgonu Nazwisko Imię Wiek Uwagi
1 Anja 11.7.1831 Osiński Jakub 4 pochowany poza cmentarzem
2 Kierzków 13.7.1831 Woźniak Aniela 19  
3 Anja 14.7.1831 Osińska Maryanna 1 pochowany poza cmentarzem
4 Anja 15.7.1831 Lach Maryanna 45 pochowana poza cmentarzem
5 Anja 15.7.1831 Lach Jan 4 pochowany poza cmentarzem
6 Szyszki 15.7.1831 Kachniarz Katarzyna 50 pochowany poza cmentarzem
7 Szyszki 20.7.1831 Kachniarz Paweł 36 pochowany pod figurą w polu
8 Szyszki 20.7.1831 Bartosiak Maciej 50 pochowany pod figurą w polu
9 Szyszki 20.7.1831 Ostolska Maryanna 40 pochowany pod figurą w polu
10 Szyszki 20.7.1831 Kachniarz Anna 9 pochowany pod figurą w polu
11 Anja 23.7.1831 Lach Mateusz 3 pochowany poza cmentarzem
12 Szyszki 24.7.1831 Kachniarz Ludwika 40 pochowany poza cmentarzem
13 Anja 25.7.1831 Gontarz Maryanna 30  
14 Celiny 26.7.1831 Kopeć Maryanna 1  
15 Anja 26.7.1831 Gajo Wojciech 1 pochowany poza cmentarzem
16 Anja 27.7.1831 Tretko / Stodolski Szymon 4 pochowany poza cmentarzem
17 Szyszki 28.7.1831 Rosłoniak Kacper 53 pochowany poza cmentarzem
18 Szyszki 1.8.1831 Bartosiak Katarzyna 7 pochowany poza cmentarzem
19 Kierzków 13.10.1831 Mańka Szymon 30 pochowany poza cmentarzem
Zmarli na cholerę w parafii Adamów w 1831 roku [7]
 
Nr Miejsce zgonu Data zgonu Nazwisko Imię Wiek Uwagi
1 Wola Gułowska 10.11.1831 Twarowski Jerzy 50 mieszczanin miasta Praga, zmarł na nagłą słabość holeryczną
2 Adamów 24.07.1831 Dzido Andrzej 27  
3 Wola Gułowska 24.07.1831 Suski Jan 1  
4 Wola Gułowska 02.08.1831 Bryguła Mateusz 50  
5 Wola Gułowska 17.07.1831 Ochmińska Wiktoria 20  
6 Wola Gułowska 25.07.1831 Lemieszek Jan 30  
7 Wola Gułowska 08.08.1831 Bielski Mateusz 50  

Cholera zaczęła wygasać pod koniec roku, by uderzyć ponownie za kilka lat…

[1] Wia[domość] o chol[erze] podana przez Radę Ogólną Lekarską Królestwa Polskiego
[2]Kaczkowski M. „O poznawaniu, sposobach zapobieżenia i leczeniu choroby cholera morbus zwanéj” 1830
[3] Kulesza J.F; Opisanie cholery azjatyckiej jaka epidemicznie grasowała w Warszawie i Królestwie Polskim w latach 1831, 1836 i 1837
[4] Karte zur Bezeichnung des Ganges der Cholera im Königreich Polen, https://wellcomecollection.org/oembed/works/tsac92y5
[5] Księgi Urzędu Stanu Cywilnego z parafii Łuków, Adamów, Wojcieszków, Okrzeja, Tuchowicz, Stanin, Stoczek, Wilczyska, Serokomla, Trzebieszów, Radoryż i okręgu bóżniczego w Łukowie z lat 1826-1836
[6] Akta Urzędu Stanu Cywilnego parafii Tuchowicz z 1831 roku. Opracowanie własne
[7] Akta Urzędu Stanu Cywilnego parafii Adamów z 1831 roku. Opracowanie własne

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.